Rodzaj czeremcha obejmuje kilka gatunków, które w polskim krajobrazie łatwo pomylić ze sobą na pierwszy rzut oka. Różnią się jednak wysokością, kształtem grona kwiatowego i porą kwitnienia rozłożoną na dwa miesiące. Jeden gatunek jest rodzimy, pozostałe przywędrowały z Ameryki Północnej i Azji, a niektóre z nich zachowują się w lasach inwazyjnie. Dobór właściwego gatunku do gleby i celu nasadzenia zaczyna się od poznania tych różnic.
Ile gatunków liczy rodzaj czeremcha?
Rodzaj Padus, czyli czeremcha, liczy około 20 gatunków. Współczesna systematyka nie traktuje go już jako osobnego rodzaju, lecz jako podrodzaj w obrębie rodzaju Prunus, obejmującego śliwy, wiśnie i migdały. Dlatego w katalogach szkółkarskich ta sama roślina występuje raz jako Padus avium, raz jako Prunus padus – to dwie nazwy jednego gatunku.
Każdy gatunek czeremchy może przybrać dwie postacie: wielopniowego drzewa albo wysokiego, gęstego krzewu. O tym, czy czeremcha w ogrodzie wyrośnie na drzewo, decyduje wycinanie pędów odroślowych przy nasadzie pnia – bez tego zabiegu roślina rozłoży się w krzew o wysokości 0,5-4 m.
W polskich lasach, parkach i ogrodach realnie spotyka się cztery gatunki, opisane niżej. Sporadycznie sadzi się jeszcze czeremchę pensylwańską, dorastającą do 5-10 m, którą rozpoznaje się po wąskich, szerokolancetowatych liściach o wymiarach 10-11 na 2-4 cm. Pozostałe gatunki rodzaju rosną w Azji i Ameryce Północnej, poza uprawą w Europie.
Gatunki rozróżnia się po kilku porównywalnych cechach:
- pochodzenie geograficzne, czyli Europa, Ameryka Północna albo wschodnia Azja
- wysokość dorosłego okazu, mieszcząca się w przedziale od 3 do 25 m
- termin kwitnienia, przypadający między końcem kwietnia a końcem czerwca
- ustawienie grona kwiatowego, zwisające albo sterczące ku górze
- status w polskiej przyrodzie, rodzimy albo obcy ze zdolnością do samosiewu
Jakie gatunki czeremchy rosną w Polsce i na świecie?
Różnią się pochodzeniem, docelową wysokością, terminem kwitnienia i statusem – jeden jest rodzimy, trzy pozostałe przywędrowały z Ameryki Północnej i Azji.
1. Czeremcha zwyczajna
Czeremcha zwyczajna to jedyny rodzimy gatunek rodzaju w Polsce, rosnący naturalnie nad brzegami wód, na torfowiskach i w wilgotnych lasach. W formie drzewa dorasta do 15 m, w formie krzewu mieści się między 0,5 a 4 m. Starsze nazwy ludowe – smrodynia i śliwa kocierpka – wzięły się od nieprzyjemnego zapachu roztartych liści i kory.
Zestaw cech, po których rozpoznaje się ten gatunek najszybciej:
- Pokrój i wysokość – do 15 m przy jednym pniu, korona szeroka, jajowata i osadzona bardzo nisko, gałęzie często zwisają aż do ziemi
- Liść – eliptyczny lub jajowaty, długości 6-12 cm przy szerokości około 5 cm, matowy, spód jaśniejszy, ogonek długości do 2 cm z dwoma czerwonawymi gruczołkami u nasady blaszki
- Kwiatostan – zwisające grona długości 10-15 cm z drobnymi białymi kwiatami o intensywnym, wręcz dusznym zapachu, kwitnienie trwa od 1 do 3 tygodni
- Owoc – kulisty, błyszczący pestkowiec o średnicy około 8 mm, barwa od czerwonawej do czarno-granatowej w miarę dojrzewania, smak słodko-cierpki
- Kora – czarniawa do ciemnobrązowej, z wyraźnymi jasnymi przetchlinkami, po zadrapaniu pachnie gorzkimi migdałami
W obrębie gatunku wyhodowano kilkanaście odmian ozdobnych, które zmieniają jedną cechę wyjściową. 'Colorata’ ma purpurowe pędy i różowawe kwiaty, 'Watereri’ wyróżnia się wyjątkowo długimi gronami, a 'Nana’ rośnie jako forma karłowa o zwartej koronie, mieszcząca się w małym ogrodzie.
2. Czeremcha amerykańska
Czeremcha amerykańska, nazywana też późną, pochodzi z Ameryki Północnej i jest w Polsce gatunkiem obcym o silnej ekspansji. W opracowaniach przyrodniczych wymienia się ją wśród stu najbardziej inwazyjnych gatunków w Europie. Wysokość waha się od 10 do 25 m: okazy siedemdziesięcioletnie osiągają u nas zwykle około 20 m, a na ubogich piaskach gatunek pozostaje krzewem.
Cechy rozpoznawcze i parametry wzrostu:
- Wysokość i pokrój – 10-25 m, korona wydłużona i luźna, konary boczne krótkie i rozpostarte poziomo, pnie często krzywe
- Liść – długości 5-12 cm i szerokości około 5 cm, sztywny, niemal skórzasty, z wierzchu ciemnozielony i błyszczący, brzeg drobno gruczołkowato piłkowany, jesienią przebarwia się na intensywnie żółto
- Kwiatostan – walcowate grona długości do 14 cm, sterczące ku górze lub odstające poziomo, kwiaty kremowobiałe o średnicy do 1 cm i bez odurzającego zapachu
- Termin kwitnienia – koniec maja i czerwiec, czyli około miesiąc później niż u czeremchy zwyczajnej, już po pełnym rozwinięciu liści
- Owoc – kulisty pestkowiec o średnicy do 10 mm, barwa od czerwonej do niemal czarnej, smak wyraźnie słodszy niż u gatunku rodzimego
- Tempo wzrostu i długość życia – szybki przyrost, najobfitsze kwitnienie do 30. roku życia przy nawet kilku tysiącach kwiatów na 1 m³ korony, po 80-100 latach drzewa chorują i zamierają
Usuwanie tego gatunku bywa wieloletnią pracą, bo system korzeniowy sięga płytko, do około 60 cm, ale po wycięciu roślina odbija tym intensywniej z pędów odroślowych. W borach sosnowych masowe nasadzenia z minionego stulecia dały skutek odwrotny do zamierzonego – podszyt czeremchy utrudnia dziś odnowienia drzewostanu.
3. Czeremcha wirginijska
Czeremcha wirginijska pochodzi z Ameryki Północnej i pozostaje najniższym z opisywanych gatunków: w warunkach naturalnych osiąga 3-10 m, w uprawie ogrodowej zwykle 4-6 m. Rośnie najczęściej jako wielopędowy krzew o nieregularnej koronie, rzadziej jako niskie drzewo.
Najważniejsze cechy gatunku i jego odmian:
- Pokrój – wielopniowy krzew z tendencją do rozrastania się na boki, w ogrodach prowadzony jako niskie drzewo z podniesioną koroną
- Liść odmian ozdobnych – u 'Shubert’ młode blaszki są jasnozielone i w sezonie przechodzą w wiśniowo-purpurowe, u 'Canada Red’ rosnącej do 6-8 m barwa zmienia się z zielonej na purpurową
- Kwiat – grona krótsze i wyraźnie bardziej zwarte niż u czeremchy amerykańskiej, kwiaty kremowobiałe
- Owoc – najpierw czerwony, z czasem fioletowoczarny, u odmiany 'Lee’ żółty i dojrzewający w drugiej połowie lipca
- Zawartość amigdaliny – niska na tyle, że owoce nadają się do jedzenia bez obróbki termicznej, w odróżnieniu od pozostałych gatunków rodzaju
- Status – gatunek obcy, w polskich warunkach bywa uznawany za inwazyjny, podobnie jak amerykański
Niska zawartość związków cyjanogennych dotyczy miąższu, nie pestek. Te odrzuca się zawsze, a pierwszą próbę warto ograniczyć do garści owoców, żeby sprawdzić reakcję organizmu.
4. Czeremcha Maacka
Czeremcha Maacka rośnie naturalnie w Korei, północno-wschodnich Chinach i azjatyckiej części Rosji, a sadzi się ją przede wszystkim dla kory. Jest gładka, błyszcząca i czerwonawo-brązowa, a łuszczy się poprzecznymi płatami zwijającymi się w ruloniki – stąd druga nazwa gatunku, wiśnia mandżurska.
Pozostałe cechy tego drzewa:
- Wysokość i pokrój – w szkółkach podaje się 5-10 m, w dobrych warunkach do 15 m; korona najpierw kulista, z wiekiem rozłożysta i asymetryczna
- Liść – jajowato wydłużony lub eliptyczny, do 12 cm długości, drobno piłkowany, zwężający się w długi ostry wierzchołek
- Kwiatostan – krótkie, silnie wonne grona z licznymi drobnymi białymi kwiatami, kwitnienie w maju
- Owoc – drobne, ciemne pestkowce o niewielkiej ilości miąższu, szybko zjadane przez ptaki
- Jesienne przebarwienie – liście przechodzą kolejno w żółć, pomarańcz i czerwień
Walor dekoracyjny tego gatunku pracuje przez cały rok, także bez liści. Po opadnięciu ulistnienia kora zostaje jedynym barwnym elementem nasadzenia, dobrze widocznym z odległości kilkunastu metrów.
Po czym rozpoznać liść czeremchy zwyczajnej wśród podobnych gatunków?
Odwróć liść spodem do góry i przyjrzyj się nerwowi głównemu: rdzawe włoski wzdłuż nerwu to klasyczny znak rozpoznawczy czeremchy. Cecha ta pojawia się jednak u obu popularnych gatunków, dlatego sam spód liścia nie rozstrzyga i trzeba go zestawić z fakturą blaszki. Zwyczajna ma liść matowy i miękki, amerykańska – sztywny i błyszczący.
Cztery różnice, które w terenie działają najpewniej:
- Spód liścia i faktura blaszki – u zwyczajnej blaszka matowa, miękka, spód jaśniejszy z rdzawym owłosieniem przy nerwie; u amerykańskiej blaszka sztywna, z wierzchu lakierowo błyszcząca
- Zapach po roztarciu – liść zwyczajnej wydziela ostry, nieprzyjemny zapach, liść amerykańskiej pozostaje niemal bezwonny
- Termin kwitnienia – kwiecień i maj u zwyczajnej, koniec maja i czerwiec u amerykańskiej, przy różnicy rzędu czterech tygodni
- Typ siedliska – zwyczajna zajmuje wilgotne łęgi, brzegi rzek i torfowiska; amerykańska opanowuje suche, piaszczyste bory sosnowe
- Wysokość i pokrój – zwyczajna do 15 m z szeroką, nisko osadzoną koroną; amerykańska od 10 do 25 m z koroną wydłużoną, na ubogich piaskach krzewiasta
Pomaga też trzeci znak, widoczny latem. Jasne, brodawkowate wyrośla rozsiane po blaszce liściowej to ślad żerowania maczugowca czeremchowego (Eriophyes padi), szpeciela związanego z gatunkiem rodzimym – na liściach czeremchy amerykańskiej takich narośli praktycznie się nie spotyka.
Kiedy kwitną i owocują poszczególne gatunki czeremchy?
Kwitnienie całego rodzaju rozkłada się na dwa miesiące: od przełomu kwietnia i maja do końca czerwca. Owoce dojrzewają odpowiednio później, od końca lipca u gatunku rodzimego do października u amerykańskiego. Odmiana i lokalny mikroklimat przesuwają każdy z tych terminów o tydzień lub dwa.
Terminy dla czterech gatunków:
- Czeremcha zwyczajna – kwitnie od przełomu kwietnia i maja przez 1-3 tygodnie, owoce dojrzewają od końca lipca do sierpnia
- Czeremcha amerykańska – kwitnie w końcu maja i w czerwcu, owoce dojrzewają od końca sierpnia, a zbiór ciągnie się przez wrzesień i październik
- Czeremcha wirginijska – kwitnie w maju, owoce odmiany 'Lee’ dojrzewają w drugiej połowie lipca, ciemnoowocowe odmiany ozdobne barwią się w sierpniu
- Czeremcha Maacka – kwitnie w maju, drobne owoce dojrzewają w lecie i zwykle znikają z gałęzi w ciągu kilku dni, zjedzone przez ptaki
Rozstaw terminów ma praktyczny skutek w ogrodzie. Przy dwóch gatunkach obok siebie kwitnienie startuje około 30 kwietnia i kończy się z końcem czerwca, co daje blisko dziewięć tygodni ciągłego okresu kwitnienia zamiast trzech przy jednym drzewie. Zbiory rozkładają się podobnie: od końca lipca do października, czyli przez około dwanaście tygodni. To wartości typowe dla nizin, a w terenie podgórskim całą sekwencję przesuwa w tył chłodniejsza wiosna.
Które gatunki czeremchy uznaje się za inwazyjne?
Słowo „inwazyjny” ma dwa znaczenia, które łatwo pomieszać. Pierwsze jest opisowe i dotyczy zachowania rośliny w przyrodzie, drugie – formalne i oznacza wpis na wykaz inwazyjnych gatunków obcych, czyli listę unijną oraz krajowy wykaz z rozporządzenia, z którym wiążą się konkretne zakazy. Czeremcha amerykańska mieści się w pierwszym znaczeniu, a nie figuruje na wymienionych wykazach.
Status poszczególnych gatunków wygląda następująco:
- Czeremcha zwyczajna – gatunek rodzimy, w ocenach zagrożenia klasyfikowany jako niezagrożony (kategoria LC), sadzenie bez ograniczeń
- Czeremcha amerykańska – gatunek obcy, opisywany jako jeden ze stu najbardziej inwazyjnych w Europie, formalnie nieujęty ani na liście unijnej, ani w krajowym rozporządzeniu
- Czeremcha wirginijska – gatunek obcy, w publikacjach przyrodniczych bywa nazywany inwazyjnym, ozdobne odmiany pozostają w normalnej sprzedaży
- Czeremcha Maacka – gatunek obcy pochodzenia azjatyckiego, bez odnotowanej ekspansji na siedliska naturalne
Wykazy inwazyjnych gatunków obcych są aktualizowane, a prowadzi je Generalna Dyrekcja Ochrony Środowiska (GDOŚ). Przed nasadzeniem większej liczby drzew sprawdzenie bieżącego wykazu zajmuje kilka minut i pozwala uniknąć obowiązku późniejszego usuwania roślin.
Jakich warunków siedliskowych i gleby potrzebuje czeremcha?
Większość gatunków rodzaju rośnie najlepiej na glebach żyznych, wilgotnych, próchnicznych i raczej ciężkich, przy stanowisku od słonecznego do półcienistego. Dwa układy są przeciwwskazane: podłoże trwale suche oraz zbita glina z zastoiną wody nad systemem korzeniowym. W głębokim cieniu roślina rośnie, ale kwitnie znacznie słabiej i zawiązuje mniej owoców.
Dobór gatunku do warunków sprowadza się do kilku rozstrzygnięć:
- jeśli gleba jest wilgotna, żyzna i próchniczna – wybierz czeremchę zwyczajną, bo to jej naturalne siedlisko nad wodami i na skrajach wilgotnych lasów
- jeśli stanowisko jest suche i piaszczyste – lepiej poradzi sobie czeremcha amerykańska, która opanowuje nawet ubogie bory sosnowe
- jeśli liczy się niski wzrost przy zachowaniu obfitego kwitnienia – postaw na czeremchę wirginijską w formie krzewu 4-6 m
- jeśli szukasz drzewa ozdobnego na eksponowane miejsce – czeremcha Maacka daje walor kory przez cały rok, także zimą
Gleba nie musi być idealna, ale odstępstwo ma cenę. Sadzona w zbyt suchym miejscu czeremcha zwyczajna wciąż rośnie, tylko wyraźnie częściej ściągają na nią szkodniki i choroby grzybowe, a przyrosty roczne słabną.
Wszystkie opisane gatunki są w polskich warunkach w pełni mrozoodporne i nie wymagają okrywania na zimę. Znoszą też zanieczyszczenia miejskie, dlatego czeremchę spotyka się w nasadzeniach przyulicznych i na osiedlach, gdzie gatunki wrażliwe na sól i pyły wypadają po kilku sezonach.
Jak wykorzystuje się owoce różnych gatunków czeremchy?
Surowe owoce, pestki, liście i kora czeremchy – z wyjątkiem wirginijskiej – zawierają amigdalinę, związek cyjanogenny rozkładający się do cyjanowodoru. Bezpieczne wykorzystanie wymaga dwóch rzeczy: usunięcia pestek i obróbki termicznej miąższu. Przeciera się go na gorąco przez gęste sito albo przez prasę do owoców.
Sposób przetworzenia zależy od gatunku:
- Czeremcha zwyczajna – owoce cierpkie i gorzkawe, po ugotowaniu dają sok, dżem, konfiturę i nalewkę o wyraźnie migdałowym aromacie
- Czeremcha amerykańska – owoce większe i słodsze, ale o małej ilości miąższu; odmiana 'Żółwin’ owocuje we wrześniu, a jej owoce nie osypują się i po podsuszeniu przypominają w smaku rodzynki
- Czeremcha wirginijska – jedyny gatunek o tak niskiej zawartości amigdaliny, że owoce spożywa się bez gotowania, wciąż odrzucając pestki
- Czeremcha Maacka – owoce zbyt drobne i skąpe w miąższ, żeby miały wartość kulinarną, dlatego zostawia się je ptakom
Zbiór trwa krótko. Owoce czeremchy przejrzewają w ciągu kilku dni i tracą wtedy słodycz na rzecz goryczy, dlatego zbiera się je, gdy skórka jest błyszcząca i niemal czarna. Przy zbieraniu w terenie trzeba je odróżnić od podobnych owoców kruszyny pospolitej i szakłaku, oba są trujące.
W przetwórstwie domowym najczęściej powstają dżemy, konfitury, syropy i nalewki, a proporcja cukru zależy od kwaśności konkretnego gatunku. Typowa maceracja na nalewkę trwa od 7 do 14 dni na alkoholu o mocy 40-50%, po czym płyn filtruje się i leżakuje. Owoce dostarczają witaminy C, kwasu jabłkowego i cytrynowego, błonnika, karotenoidów, flawonoidów oraz potasu, wapnia i fosforu, ale przy ciąży, chorobach przewlekłych czy leczeniu farmakologicznym dawkowanie warto omówić z lekarzem lub farmaceutą, bo tolerancja bywa indywidualna.