Liście wierzby iwa – jak wyglądają i kiedy się pojawiają?

Liść wierzby iwy różni się od większości krajowych wierzb szeroką, tępo zakończoną blaszką i wyraźnym kontrastem między stronami. Wierzch jest ciemnozielony i pomarszczony, spód natomiast pokrywa gęsty, szarobiały kutner. Ten kontrast, a nie sam kształt, najszybciej prowadzi do trafnego rozpoznania w terenie. Liczba par nerwów bocznych i miejsce największej szerokości blaszki pozwalają dodatkowo odróżnić iwę od podobnych gatunków.

Jak wygląda liść wierzby iwy pod względem kształtu i rozmiaru?

Liść wierzby iwy (Salix caprea) jest szeroki i tępo zakończony, a nie wąski jak u większości krajowych wierzb. Blaszka mierzy zwykle od 5 do 11 centymetrów długości, przy szerokości od 3 do 5 centymetrów. Kształt bywa szerokoeliptyczny, jajowaty albo odwrotniejajowaty, z najszerszym miejscem w okolicy połowy długości.

• Kształt blaszki – szerokoeliptyczny do odwrotniejajowatego lub jajowaty; odmiana var. angustifolia ma liście podługowate i wyraźnie węższe, a var. rotundifolia niemal okrągłe, z sercowatą nasadą.
• Wymiary – długość od 5 do 11 centymetrów, przy czym formy drobnolistne trzymają się dolnej granicy zakresu, oraz szerokość od 3 do 5 centymetrów.
• Ogonek liściowy – od 15 do 20 milimetrów, wyjątkowo do 30 milimetrów, silnie rozszerzony u nasady, w miejscu połączenia z pędem.
• Wierzchołek i nasada – wierzchołek krótko zaostrzony, nierzadko skręcony w jedną stronę; nasada od klinowatej do zaokrąglonej.
• Brzeg liścia – nieregularnie piłkowany, z drobnymi gruczołkami na szczytach ząbków, choć część liści na tym samym krzewie bywa prawie całobrzega.

Zmienność w obrębie gatunku jest duża i nie dotyczy wyłącznie wymiarów. Odmiany różnią się na tyle, że wierzba iwa sadzona w ogrodzie może mieć liście niemal okrągłe albo podługowate, zależnie od formy wybranej w szkółce. Z jednego liścia nie wyciąga się więc wniosku – do oceny bierze się kilka liści ze środkowej części pędów.

Jak wygląda spodnia strona liścia i czym jest kutner?

Spód liścia jest równomiernie szarobiały i matowy, bo pokrywa go kutner – gęsta warstwa krótkich, splecionych włosków, która zasłania zieleń skórki. Od nerwu głównego odchodzi od 7 do 10, wyjątkowo do 11 par nerwów bocznych, najlepiej widocznych właśnie od spodu.

Wierzch liścia wygląda przeciwnie: jest ciemnozielony, nieco połyskujący i pomarszczony, z siatką wciśniętych nerwów. Włoski z górnej strony wypadają szybko, więc dojrzała blaszka jest tam praktycznie naga.

Ten kontrast rozstrzyga rozpoznanie w terenie. Obrócenie jednego liścia daje więcej niż ogląd korony z dystansu, bo jasny, kutnerowaty spód zawęża krąg kandydatów do wierzb owłosionych, a ciemny i pomarszczony wierzch odsiewa gatunki o liściach gładkich i błyszczących.

Nerwy liczy się na jednej połowie blaszki, od nasady do wierzchołka, zawsze na liściu w pełni wykształconym. Na młodym liściu włoski z obu stron zacierają rysunek nerwów, więc wynik łatwo zaniżyć o dwie, trzy pary.

Czym różnią się młode liście od w pełni wykształconych?

Młody liść iwy jest owłosiony z obu stron, w pełni wykształcony – tylko od spodu. Utrata włosków z wierzchu to normalny etap dojrzewania blaszki, nie objaw uszkodzenia czy choroby.

Trzy sytuacje pozwalają rozpoznać, na jaką fazę liścia patrzysz:

• Jeśli liść jest jasny i owłosiony także z góry, to masz przed sobą blaszkę świeżo rozwiniętą, sprzed pełnego wybarwienia.
• Jeśli wierzch jest ciemnozielony i niemal nagi, a spód pozostaje szarobiały, to liść jest wykształcony i nadaje się do pomiaru cech diagnostycznych.
• Jeśli światło pada z boku albo od spodu blaszki, to na włoskach widać delikatny złocisty odcień, ten sam co na kwiatach i nasionach.

Zmiana wypada w pierwszych tygodniach po rozwinięciu liścia, dlatego pod koniec wiosny nagi wierzch mają już prawie wszystkie liście, a owłosione dwustronnie znajdziesz wyłącznie na najmłodszych przyrostach szczytowych.

Kiedy liście wierzby iwy pojawiają się względem kwitnienia?

Liście rozwijają się po kwitnieniu, nie razem z nim. Kotki, nazywane też baziami, pojawiają się w marcu i kwietniu, a w cieplejszych sezonach już od końca lutego; blaszki wychodzą z pąków dopiero po przekwitnięciu kotków.

Iwa kwitnie jako jedna z pierwszych krajowych wierzb, dlatego oznaczenie gatunku jest możliwe jeszcze przed listnieniem, po samych kotkach na bezlistnych pędach.

Gatunek jest dwupienny, czyli kwiaty męskie i żeńskie rosną na osobnych egzemplarzach. Męskie kotki żółkną od pyłku i pylą przez kilka dni, a żeńskie pozostają zielonawe i dopiero później zawiązują owoce.

Kolejność obserwacji prowadząca od kotków do wyrośniętych liści wygląda tak:

1. Sprawdź bezlistne pędy od końca lutego do marca – srebrzyste, wyraźnie wypukłe kotki są pierwszym sygnałem.
2. Obejrzyj kotki w pełni kwitnienia i rozpoznaj płeć krzewu: żółty pyłek oznacza egzemplarz męski, zielonawe kwiatostany żeński.
3. Odczekaj do przekwitnięcia bazi, zwykle kilka tygodni od ich rozwinięcia, i dopiero wtedy szukaj pierwszych liści.
4. Zmierz blaszkę po pełnym wyrośnięciu, w tym samym okresie, w którym dojrzewają owoce, czyli w maju i czerwcu.

Bazie cięte przed Niedzielą Palmową pochodzą najczęściej właśnie z iwy, bo o tej porze jej kotki są już rozwinięte, gdy część pozostałych wierzb dopiero zaczyna pylić.

Jak odróżnić liście iwy od liści innych krajowych wierzb?

Rozstrzyga punkt, w którym blaszka jest najszersza: u iwy wypada w połowie długości liścia, u wierzby szarej powyżej połowy. Pomiar wykonuje się na liściu w pełni wykształconym, pobranym ze środkowej części pędu, nie na blaszce ze szczytu przyrostu.

• Wierzba szara (Salix cinerea) – blaszka najszersza powyżej połowy długości, a spód również jest szarawo owłosiony, więc sam kolor spodniej strony nie rozstrzyga niczego.
• Wierzba biała (Salix alba) i wierzba krucha (Salix fragilis) – liście wąskolancetowate, kilka razy dłuższe niż szerokie, co widać z odległości kilku metrów przy szerokoeliptycznej blaszce iwy.
• Liczba par nerwów bocznych – od 7 do 10, do 11 u iwy; policzenie ich pod światło pomaga wtedy, gdy brzeg liścia jest prawie całobrzegi i kształt trudno ocenić.

Wierzby łatwo się krzyżują, a mieszańce mają cechy pośrednie i nie dają się przypisać do jednego gatunku po liściu. W takich przypadkach rozstrzygają pąki i kora, a przy oznaczeniach istotnych praktycznie warto potwierdzić wynik u botanika lub w kluczu oznaczeniowym.