Stonka ziemniaczana to wyzwanie dla każdego ogrodnika. Dowiedz się, jak działać z biopreparatami – od grzybów Beauveria bassiana po roztwory neem – oraz jak przygotować domowe środki, takie jak mączka diatomowa czy ferment z czosnkiem. Poznaj strategiczne wybory chemicznych insektycydów, takich jak diamidy antranilowe czy pyretroidy, oraz optymalne terminy ich stosowania, aby uniknąć utraty skuteczności. Dowiedz się, jak zaplanować zabiegi w kluczowych momentach, utrzymać odpowiednią wilgotność i technicznie poprawnie wykonać opryski. Odkryj też zasady zapobiegania oporności poprzez rotację środków i łączenie metod, a także skuteczne strategie interwencji przy masowym pojawieniu się szkodnika.
Domowe środki na stonkę
Domowe przepisy na opryski to bezpieczna i tania alternatywa dla chemicznych środków. W tym rozdziale skupimy się na metodach, które sprawdzają się w małych uprawach.
Gnojówka z pokrzywy – fermentacja w służbie ogrodnictwa
Świeżą pokrzywę (1 kg) zalewamy 10 l wody, a następnie fermentujemy 4–5 dni. Przed użyciem rozcieńczamy wodą w proporcji 1:10 i spryskujemy rośliny. To naturalny odstraszacz – zawarte w nim azotany i minerały nie są tolerowane przez stonkę. Warto stosować go 2–3 razy w tygodniu, szczególnie przy początkowych oznakach infestacji.
Wyciągi roślinne i mleczne – proste przepisy
- Wyciąg z wrotyczu: 300 g świeżego ziela zalewamy 10 l wody na 24 godziny. Następnie filtrujemy i rozcieńczamy 1:2.
- Oprysk z mleka: 1 l chudego mleka miesimy z 10 l wody. Działa odstraszająco na larwy, ale wymaga częstego powtarzania.
- Musztarda i ocet: 50 g proszku musztardowego + 150 ml octu + 10 l wody. Mieszankę spryskujemy 1–2 razy w tygodniu.
Mączka diatomowa – suchy środek
To mineralny proszek z wapiennych skorupek glonów. Po posypaniu roślin wysusza ciała stonki, powodując ich śmierć. Stosujemy 1–2 kg na 100 m², najlepiej w bezwietrzny dzień. Ważne: nie łączymy go z płynnymi środkami – zmniejsza to skuteczność.
Czosnek i pieprz cayenne – siła aromatów
Rozdrobniony czosnek (1 cebula + 5 ząbków) zalewamy 100 ml wody, dodajemy 1 l wody + szczyptę pieprzu i mydło. Fermentujemy 12 godzin, przecedzamy i rozcieńczamy. Spryskiwanie 1x w tygodniu to wystarczająca częstotliwość.
Chemiczne insektycydy na stonkę
Wybór skutecznych środków chemicznych wymaga uwzględnienia aktualnych tendencji w oporności szkodników. W Polsce dominują trzy główne grupy substancji czynnych, które wciąż utrzymują wysoką skuteczność.
Diamidy antranilowe – nowe pokolenie
Chlorantraniliprol i cyjanotraniliprol to środki systemiczne o działaniu kontaktowym i żołądkowym. Ich zaletą jest długi okres działania – nawet do 3 tygodni – oraz skuteczność w zakresie temperatur 5–25°C. Wystarczy zastosować je przed fazą kwitnienia, aby zabezpieczyć rośliny przed larwami. W przypadku silnego zaawansowania szkodnika zaleca się mieszanki niskodawkowe z innymi substancjami.
Pyretroidy – szybkie, ale krótkotrwałe
Związki z tej grupy (np. cypermetryna, lambda-cyhalotryna) działają w ciągu kilku godzin, ale ich skuteczność utrzymuje się tylko 3–5 dni. Wymagają precyzyjnego doboru momentu aplikacji – najlepiej w fazie L2–L3 larw. Niestety, w Polsce od lat obserwuje się oporność populacji na te środki. W testach śmiertelność larw po zastosowaniu dawki rejestrowanej wynosiła zaledwie 0–55%, co wymaga częstych powtórzeń zabiegów.
Spinosad i neonikotynoidy – alternatywy
Spinosad to szybko działający insektycyd o działaniu jajobójczym. Wystarczy 0,1–0,15 l/ha, aby paraliżować nerwy owadów w ciągu kilkunastu minut. Warto łączyć go z biopreparatami w przypadku dużego nasilenia szkodnika. Acetamipryd działa systemicznie, ale jego skuteczność maleje przy wysokich temperaturach. W uprawach ekologicznych stosuje się go ostrożnie, ponieważ może uszkadzać pożyteczne owady.
Optymalny czas stosowania oprysków
Wybór terminu zabiegu to klucz do skuteczności. W przypadku stonki decydujące są fazy rozwojowe szkodnika i warunki pogodowe.
Próg interwencji – 15 larw na roślinę
Pierwszy zabieg należy wykonać przed składaniem jaj przez samice, gdy temperatura utrzymuje się powyżej 15°C. W tym momencie stonka zaczyna żerować, a larwy są najbardziej podatne na działanie środków. W przypadku upraw późnych odmian ziemniaka konieczny może być dodatkowy zabieg podczas wylotu chrząszczy letnich.
Larwy L2–L3 – optymalny moment
Najlepsze rezultaty osiąga się, stosując insektycydy po wykluciu się larw w fazie L2–L3. W tym okresie szkodnik jest najbardziej aktywny, ale jeszcze nie osiągnął pełnej odporności. Cykl rozwojowy larw trwa 21 dni, więc drugi zabieg wykonuje się po 7–10 dniach od pierwszego.
Warunki pogodowe – bezwietrzne poranki
Opryski należy wykonywać rano lub wieczorem, gdy temperatura nie przekracza 25°C, wilgotność powietrza jest wysoka (powyżej 60%), a brak opadów. Unika się aplikacji przy słońcu lub wiatrze, które mogą zmyć lub rozproszyć środek. W przypadku pyretroidów ważne jest unikanie promieniowania UV, które niszczy substancję czynną.
Rotacja środków – klucz do skuteczności
Przy kilkukrotnych zabiegach konieczne jest alternowanie preparatów z różnych grup chemicznych. Na przykład: pierwszy zabieg – diamidy, drugi – spinosad, trzeci – neonikotynoidy. Taka strategia minimalizuje ryzyko rozwoju oporności. W uprawach ekologicznych warto łączyć chemiczne środki z biopreparatami, np. Bacillus thuringiensis.
Monitorowanie – ręka na pulsie
Wystarczy jeden zabieg sezonu dla wczesnych odmian ziemniaka, ale przy późnych i wysokich nasileniach szkodnika konieczne są powtórki. Ważne jest regularne sprawdzanie roślin – szczególnie spodniej strony liści. Dzięki temu można zareagować szybciej niż rozwój kolejnego pokolenia.
Częstotliwość i technika aplikacji
Właściwe planowanie zabiegów to klucz do skutecznej kontroli stonki. Decydujące są faza rozwoju szkodnika i warunki pogodowe.
Zabiegi w fazie L2–L3 larw
Największą skuteczność osiąga się, stosując insektycydy po wykluciu się larw w fazie L2–L3. To moment, gdy szkodnik jest najbardziej aktywny, ale jeszcze nie osiągnął pełnej odporności. Cykl rozwojowy larw trwa 21 dni, więc drugi zabieg wykonuje się po 7–10 dniach od pierwszego. Dla upraw wczesnych odmian ziemniaka często wystarczy jeden zabieg, ale w przypadku późnych odmian lub wysokiego nasilenia szkodnika konieczne są powtórki.
Optymalne warunki aplikacji
Opryski należy wykonywać rano lub wieczorem, gdy temperatura nie przekracza 25°C, a wilgotność powietrza utrzymuje się powyżej 60%. Unika się zabiegów przy słońcu lub wiatrze, które mogą zmyć środek. W przypadku pyretroidów kluczowe jest unikanie promieniowania UV, które niszczy substancję czynną.
Technika aplikacji i kontrola skuteczności
Dla równomiernego pokrycia roślin zaleca się użycie średniokroplistych dysz przy ciśnieniu 3–3,5 bara. Ważne jest sprawdzenie skuteczności po 3–4 dniach – jeśli larwy nadal są aktywne, konieczny jest kolejny zabieg. W przypadku stosowania środków układowych (np. chlorantraniliprol) warto łączyć je z biopreparatami, aby zwiększyć efektywność.
Rotacja i ukrywanie środków
Przy kilkukrotnych zabiegach należy alternować preparaty z różnych grup chemicznych – np. pierwszy zabieg z diamidami, drugi ze spinosadem. Taka strategia minimalizuje ryzyko rozwoju oporności. W uprawach ekologicznych warto łączyć chemiczne środki z biopreparatami, np. Bacillus thuringiensis.
Zapobieganie oporności stonki
Zwalczanie stonki wymaga strategii długofalowej, aby uniknąć wykształcania się odporności.
Rotacja substancji czynnych
Kluczowa jest zmiana grup chemicznych w kolejnych zabiegach. Przykładowa rotacja:
- Pierwszy zabieg: diamidy antranilowe (chlorantraniliprol)
- Drugi zabieg: spinosad
- Trzeci zabieg: neonikotynoidy (acetamipryd)
Unika się stosowania tej samej substancji więcej niż raz w sezonie. W przypadku pyretroidów, które już wykazują oporność, zaleca się całkowity brak ich użycia.
Łączenie metod
W skutecznej strategii łączy się metody biologiczne i chemiczne. Na przykład:
- Stosowanie Beauveria bassiana w połączeniu z niskimi dawkami chlorantraniliprolu
- Mieszanki spinosadu z ekstraktami roślinnymi (np. z neem)
Taka kombinacja działa synergicznie, zmniejszając presję selekcyjną na szkodnika.
Monitorowanie i rejestrowanie
Wprowadza się systematyczny monitoring stanu roślin, szczególnie spodniej strony liści. W przypadku wykrycia 15 larw na roślinie lub większej liczby jaj konieczna jest natychmiastowa interwencja. Ważne jest prowadzenie ewidencji stosowanych środków, aby uniknąć powtórzeń w kolejnym sezonie.
Unikanie nadmiaru neonikotynoidów
Acetamipryd, mimo skuteczności, wymaga ostrożności. Stosuje się go wyłącznie w przypadku braku alternatyw i tylko w dawkach zgodnych z etykietą. W uprawach ekologicznych zaleca się całkowity brak jego użycia ze względu na wpływ na owady pożyteczne.
Uprawa odmian odpornych
W długofalowej strategii warto wybierać odmiany ziemniaka mniej podatne na żerowanie stonki. Nie eliminują one problemu, ale znacząco redukują presję selekcyjną, zmniejszając ryzyko rozwoju oporności.
Środki doraźne przy dużym nasileniu szkodnika
W przypadku masowego pojawienia się stonki konieczne są natychmiastowe działania wykorzystujące maksymalną skuteczność dostępnych środków.
Mieszanki niskodawkowe chemicznych preparatów
Przy zaawansowanej infestacji stosuje się połączenia różnych substancji czynnych w dawkach poniżej zalecanych przez producenta. Na przykład:
- Diamidy antranilowe + spinosad (np. Coragen 200 SC 50 ml/ha + Spintor 240 SC 0,1 l/ha) – działają synergicznie na larwy i dorosłe osobniki.
- Pyretryna + olej rzepakowy (np. Spruzit 8 l/ha) – szybkie działanie kontaktowe, ale wymaga dokładnego pokrycia roślin.
Wskazane jest stosowanie układowych środków systemicznych (np. Mospilan 20 SP 80 g/ha) w połączeniu z preparatami powierzchniowymi.
Łączenie biopreparatów z chemią
W uprawach ekologicznych skuteczne okazuje się połączenie:
- Beauveria bassiana (Naturalis L 0,75–2,0 l/ha) z niskimi dawkami chlorantraniliprolu (Coragen 200 SC 30 ml/ha).
- Spinosad (Spintor 240 SC 0,1 l/ha) z ekstraktami roślinnymi (np. wyciąg z wrotyczu 1:2).
Taka strategia minimalizuje ryzyko oporności.
Technika aplikacji w kryzysowych sytuacjach
Przy masowym nasileniu szkodnika zaleca się:
- Podwójne opryski z odstępem 7–10 dni.
- Użycie średnokroplistych dysz przy ciśnieniu 3–3,5 bara.
- Unikanie zabiegów przy słońcu – substancje jak pyretryna są fotolabilne.
W przypadku upraw późnych odmian ziemniaka konieczne może być trzecie uzupełniające zastosowanie środka z grupy neonikotynoidów (np. Mospilan 20 SP 60 g/ha).
Monitorowanie stanu roślin
Skuteczna kontrola stonki wymaga systematycznych obserwacji i szybkiej reakcji.
Wykrywanie stadiów rozwojowych
| Stadion | Charakterystyka | Miejsce występowania |
|---|---|---|
| Jaja | Pomarańczowe złoża po 20–30 sztuk | Spodnia strona liści |
| Larwy | Czerwono-pomarańczowe z czarnymi plamkami | Blaszka liściowa i pąki |
| Dorosłe | Czarno-kremowe paski na skrzydłach | Młode liście i kwiaty |
Progi interwencji
Wystarczy wykrycie:
- 15 larw na 1 roślinę – oznacza przekroczenie progu szkodliwości.
- 10 gniazd jaj na 10 roślin – wymaga natychmiastowego zabiegu.
Monitorowanie rozpoczynamy w pierwszej dekadzie czerwca, skupiając się na zewnętrznych pasach plantacji.
Ocena stopnia uszkodzeń
Kluczowa jest kontrola powierzchni liści:
| Stopień | Zakres uszkodzeń | Konsekwencje dla plonu |
|---|---|---|
| Słaby | Do 15% liści | Niewielka utrata plonu |
| Średni | 16–30% liści | Umiarkowana redukcja |
| Silny | Ponad 30% liści | Poważne straty (do 60%) |
Prowadzenie ewidencji
Wprowadź systematyczne notatki z:
- Datą i rodzajem zabiegu (np. Coragen 200 SC 50 ml/ha – 15.06).
- Wynikami obserwacji (np. 8 larw na 10 roślin – 18.06).
Dzięki temu unikniesz powtórzeń tych samych środków w kolejnych sezonach.
Techniki wizualnej kontroli
Najskuteczniejsze metody to:
- Lustracja spodniej strony liści – trzymając roślinę pod światło.
- Obserwacja gołożeru – wygląd „wytartych” liści jest nieomylnym wskaźnikiem.
W przypadku upraw ekologicznych warto łączyć ją z zbiorem dorosłych chrząszczy za pomocą specjalistycznych urządzeń.