Dereń jadalny bywa pierwszym żółtym krzewem w polskim ogrodzie – kwitnie już na przełomie marca i kwietnia, czasem wcześniej. Kwiaty otwierają się na całkiem nagich pędach, zanim rozwiną się liście, więc żółty kolor widać z daleka. Ten wczesny termin ma swoją cenę: wiosenny przymrozek potrafi uszkodzić część pąków, choć krzew jako całość nie ucierpi. Rozciągnięte na kilka tygodni kwitnienie samo rozkłada to ryzyko.
Kiedy kwitnie dereń jadalny w polskim klimacie?
W polskich ogrodach dereń jadalny zakwita na przełomie marca i kwietnia, a po łagodnej zimie pierwsze kwiaty otwierają się już pod koniec lutego. Roślina reaguje na temperaturę, nie na datę: kilka ciepłych dni z rzędu wystarczy, aby pąki pękły, a nawrót chłodu wstrzymuje je na kolejny tydzień.
Na cieplejszym południu kraju i w miastach kwitnienie startuje najwcześniej, w rejonach chłodniejszych i wyżej położonych przesuwa się w kwiecień. Różnicę robi też mikroklimat samej działki – pod południową ścianą budynku kwiaty otwierają się szybciej niż na otwartym, wietrznym terenie.
Samo kwitnienie trwa zwykle od trzech do czterech tygodni. Chłodna pogoda je wydłuża, ciepło z wiatrem skraca, bo płatki opadają szybciej. Dereń otwiera kwiaty przed forsycją, więc bywa pierwszym żółtym krzewem w okolicy.
Jak wyglądają kwiaty derenia jadalnego?
Kwiaty są drobne i żółte, zebrane w kuliste kwiatostany baldachowate o średnicy 1-2 centymetrów. Pojedynczy kwiat jest niepozorny, a efekt daje ich liczba na całej długości pędów.
Pojedynczy kwiat składa się z czterech elementów:
- Kielich – zewnętrzny, zielonawy okółek, który osłania kwiat w fazie pąka i po rozwinięciu jest prawie niewidoczny.
- Cztery płatki korony – żółte, wąskie i odchylone na zewnątrz, odpowiadają za barwę widoczną z dużej odległości.
- Słupek – żeński organ kwiatu, z którego po zapyleniu rozwija się owoc.
- Pręciki – męskie organy wytwarzające pyłek, przenoszony przez pszczoły i inne owady.
Kwiaty pachną intensywnie i są zapylane głównie przez pszczoły, dla których stanowią jeden z pierwszych pożytków po zimie. Kwitnący krzew ściąga owady, gdy niewiele innych roślin kwitnie, a te same zapylacze odwiedzają później drzewa owocowe.
Dereń kwitnie przed rozwojem liści
Kwiaty otwierają się na nagich pędach, a eliptyczne, ciemnozielone liście rozwijają się dopiero po przekwitnieniu. Kolejność jest stała: najpierw kwiat, dopiero potem liść.
Przyczyna jest prosta. W marcu do gałęzi dochodzi światło, którego kilka tygodni później nie przepuszczą ani własne liście, ani korony wyższych drzew w otoczeniu. Roślina zużywa zapasy zgromadzone w poprzednim sezonie, bo nowe liście nie zdążyły jeszcze zacząć pracy.
Bezlistne pędy działają też na korzyść zapylania. Żółte kwiaty derenia nie mają zielonego tła, więc owady trafiają do nich bez konkurencji ze strony innych kwitnących roślin. Rozwijające się liście są sygnałem, że kwitnienie się skończyło, a zawiązki owoców rosną już pod osłoną blaszek.
Czy wiosenne przymrozki szkodzą kwiatom derenia jadalnego?
Zdania są podzielone. Jedna grupa opracowań ogrodniczych podaje, że kwiaty derenia praktycznie nie przemarzają mimo bardzo wczesnego terminu, druga ostrzega, że wiosenny przymrozek potrafi uszkodzić młode pąki kwiatowe. O wyniku decyduje siła mrozu i moment, w którym trafia w rozwój pąka.
Zamknięty pąk znosi więcej niż w pełni rozwinięty kwiat z odsłoniętym słupkiem i pręcikami. Krótki, przygruntowy przymrozek nad ranem zwykle nie robi szkody, natomiast dłuższy spadek temperatury w szczycie kwitnienia niszczy część kwiatów – te nie zawiążą owoców, choć roślina jako całość nie ucierpi.
Rozciągnięcie kwitnienia na kilka tygodni samo w sobie rozkłada ryzyko. Kwiaty nie otwierają się jednego dnia, więc jeden zimny poranek rzadko przekłada się na całkowity brak owoców.
Największe znaczenie ma stanowisko. Zimne powietrze spływa w zagłębienia terenu i zatrzymuje się przy zwartym ogrodzeniu, dlatego w dołku terenowym szron utrzymuje się dłużej niż na zboczu – to najprostszy wskaźnik do obserwacji we własnym ogrodzie, a przy wątpliwościach co do konkretnego miejsca wartość mają wskazania lokalnej szkółki. Sama zimowa odporność drewna to inna kwestia niż odporność kwiatu: zimowanie derenia jadalnego przebiega w naszym klimacie bez okrywania korony.
Jak odróżnić kwitnącego derenia jadalnego od forsycji i innych dereni?
Rozstrzyga jedna cecha: dereń jadalny ma żółte kwiaty zebrane w kuliste baldachy na bezlistnych pędach, na przełomie marca i kwietnia. Białe kwiaty oznaczają zupełnie inny gatunek, niezależnie od pory roku.
Trzy rośliny mylone z dereniem jadalnym różnią się barwą i terminem kwitnienia:
- Forsycja – kwitnie żółto w podobnym terminie, ale jej kwiaty są większe, dzwonkowate i rozsiane pojedynczo po pędzie, nie skupione w kuliste baldachy.
- Dereń biały (Cornus alba) – kwitnie na biało w maju lub czerwcu, zimą wyróżnia się intensywnie czerwonymi pędami, a jego owoce nie nadają się do jedzenia.
- Dereń świdwa (Cornus sanguinea) – rośnie dziko w polskich lasach, ma białe kwiatostany i czarne owoce, trujące dla człowieka.
Wśród kilkudziesięciu gatunków dereni tylko Cornus mas daje owoce jadalne, więc pomyłka gatunkowa nie kończy się na braku plonu. W szkółce najbezpieczniejszym wyborem jest sadzonka szczepiona z etykietą podającą nazwę odmiany.
Co wpływa na obfitość kwitnienia derenia jadalnego?
Liczbę kwiatów wyznacza w pierwszej kolejności światło: dla obfitego kwitnienia roślina potrzebuje minimum około sześciu godzin bezpośredniego słońca dziennie. Pąki na kolejny sezon zakłada latem, więc warunki z poprzedniego roku widać dopiero na wiosnę.
- Jeśli stanowisko jest zacienione przez większość dnia, to roślina kieruje energię w liście i przyrost pędów, a pąków kwiatowych zawiązuje mniej.
- Jeśli gleba jest ciężka, podmokła lub kwaśna bez odkwaszenia, to kwitnienie i owocowanie słabnie – najlepsze wyniki daje przepuszczalna gleba gliniasto-piaszczysta i próchniczna, o odczynie obojętnym lub zasadowym.
- Jeśli cięcie wypada wiosną, to świeże rany mocno „płaczą” sokami, dlatego zabieg przenosi się na lato lub wczesną jesień.
Kwiaty powstają na starszych gałęziach, a nie na pędach z ostatniego sezonu. Regularne strzyżenie boków, konieczne przy żywopłocie z derenia jadalnego, usuwa właśnie te partie z pąkami, więc im częstsze formowanie, tym mniej kwiatów wiosną.
Forma prowadzenia zmienia rozkład światła w koronie. W drzewiastej formie derenia kwiaty koncentrują się w górnej i zewnętrznej części korony, bo wnętrze zagęszczonej korony dostaje za mało światła na zawiązanie pąków.
Osobna pułapka to nawożenie. Nadmiar azotu daje długie, silne przyrosty i ciemnozielone liście kosztem liczby pąków kwiatowych, dlatego przy słabym kwitnieniu zdrowej rośliny warto najpierw ograniczyć dawki azotu, a nie je zwiększać.
Czy dereń jadalny zawiąże owoce bez drugiej odmiany?
Pojedynczy krzew zawiąże owoce, ale nieliczne, bo dereń jadalny jest gatunkiem obcopylnym lub tylko częściowo samopylnym. Pełne plonowanie wymaga drugiej, innej odmiany posadzonej w pobliżu – jeden egzemplarz daje owoce symboliczne, dwie różne odmiany obsypują się nimi na całej długości pędów.
Warunkiem skuteczności jest zgodność terminów kwitnienia. Odmiany zaczynają kwitnąć w odstępie kilku dni, więc przy trzy- lub czterotygodniowym kwitnieniu okresy zwykle się pokrywają i pyłek trafia na słupki gotowe do zapylenia.
Rolę zapylacza pełni też siewka wyrosła z nasiona, genetycznie różna od każdej odmiany szkółkarskiej. Jej własne owoce bywają mniejsze i bardziej kwaśne, ale jako źródło pyłku dla odmian owocowych działa równie dobrze – szczegóły doboru par odmian omawia samopylność derenia jadalnego.
Od kwiatu do owocu
Od kwitnienia na przełomie marca i kwietnia do zbioru mija zwykle pięć do siedmiu miesięcy, a owoce dojrzewają od sierpnia do października. Termin zbioru przesuwa przede wszystkim odmiana, nie przebieg lata.
Rachunek na typowych wartościach wygląda tak: krzew zakwita w ostatnich dniach marca, płatki opadają w połowie kwietnia, a wczesna odmiana daje dojrzałe owoce w drugiej połowie sierpnia – owoc rośnie i dojrzewa około pięciu miesięcy. Odmiana późna przesuwa zbiór na październik, co wydłuża ten czas o kolejne sześć do ośmiu tygodni.
Sam przebieg dojrzewania ma trzy fazy. Po przekwitnieniu ze słupka rozwija się mały, twardy i zielony pestkowiec, następnie rośnie do pełnej wielkości, a na końcu zmienia barwę na czerwoną – albo żółtą, różową, bordową czy prawie czarną, zależnie od odmiany. Owoce dojrzewają nierównomiernie, więc zbiór wykonuje się w dwóch lub trzech terminach, gdy miąższ wyraźnie mięknie.
Wiek pierwszego owocowania zależy od pochodzenia materiału. Sadzonka szczepiona zaczyna rodzić zwykle po dwóch, trzech sezonach od posadzenia, a siewka z nasion potrafi kwitnąć dopiero po kilkunastu latach – dlatego w większości szkółek odmiany owocowe sprzedaje się właśnie w formie szczepionej.
