Zanim na dereniu jadalnym pojawi się choćby jeden liść, krzew jest już cały obsypany drobnymi żółtymi kwiatami. Pojedynczy kwiat ma zaledwie 2-3 mm i ginie na tle kory, ale zebrane w kuliste baldachy tworzą widoczny z daleka żółty obłok. To jeden z najwcześniejszych sygnałów wiosny w ogrodzie. Kwiaty derenia jadalnego otwierają się na długo przed liśćmi i przyciągają pierwsze pszczoły sezonu.
Jak wyglądają pojedyncze kwiaty derenia jadalnego?
Kwiat derenia jadalnego, czyli derenia właściwego (Cornus mas), jest bardzo drobny – cztery jaskrawożółte płatki mierzą 2-3 mm, są wąskolancetowate i wygięte na zewnątrz. Pojedynczy kwiat ginie na tle kory. Z odległości widać dopiero kwiatostan: kulisty baldach o średnicy 1-2 cm, złożony z 10 do 25 kwiatów.
Budowa kwiatu jest czterokrotna, czyli każdy okółek liczy po cztery elementy. Kwiaty są obupłciowe, choć w tym samym baldachu trafiają się też kwiaty wyłącznie męskie, bez czynnego słupka.
Baldachy siedzą na krótkopędach i dają się rozpoznać na długo przed kwitnieniem. Pąki kwiatowe są kuliste i mają około 5 mm średnicy, tkwią na krótkich trzoneczkach, a pąki liściowe są wąskie, wydłużone i przylegają do gałązki.
Zawiązki kwiatów powstają już późnym latem poprzedniego sezonu, dlatego dereń jadalny w ogrodzie szykuje wiosenny efekt z rocznym wyprzedzeniem. Cięcie w środku lata usuwa więc pąki, które miały zakwitnąć na przedwiośniu.
Kiedy i jak długo kwitnie dereń jadalny?
Kwitnienie zaczyna się zwykle na przełomie marca i kwietnia i trwa od trzech do czterech tygodni. Pierwsze pąki potrafią pęcznieć już pod koniec lutego, ale rozwijają się wtedy bardzo wolno. Pełnia, gdy pędy są gęsto obsypane żółtymi baldachami, przypada najczęściej w drugiej połowie marca.
Sygnałem do otwarcia kwiatów jest temperatura, a nie długość dnia – dlatego kwitnienie derenia jadalnego raz wypada w połowie marca, a raz z dwutygodniowym opóźnieniem. Wystarczą trzy lub cztery ciepłe dni z rzędu, żeby baldachy rozchyliły się niemal jednocześnie.
Widać to na ściętych gałązkach. Pędy z kulistymi pąkami kwiatowymi wstawione w styczniu do wazonu w ciepłym pomieszczeniu zakwitają w ciągu tygodnia, mimo że na krzewie czekałyby jeszcze dwa miesiące.
Dlaczego kwiaty derenia pojawiają się przed liśćmi?
Liście rozwijają się w pełni dopiero około dwa tygodnie po całkowitym przekwitnięciu, czyli zwykle w połowie kwietnia. Roślina zużywa na kwitnienie zapasy zgromadzone w pędach w poprzednim sezonie, więc otwarcie kwiatów nie czeka na fotosyntezę nowych liści.
Ta kolejność ma sens dla zapylania. Na nagich gałęziach żółte baldachy są widoczne dla owadów z kilkudziesięciu metrów, bez zielonej zasłony tłumiącej kontrast.
Cały ciąg można przeliczyć na typowych wartościach. Jeśli pełnia wypada około 20 marca i kwitnienie trwa trzy tygodnie, płatki opadają na początku kwietnia, a liście osiągają pełny rozmiar w okolicach 15 kwietnia. Chłodne przedwiośnie przesuwa każdy z tych momentów o tydzień, czasem dwa.
Odwrotną sekwencję ma dereń świdwa (Cornus sanguinea) – najpierw wypuszcza liście, a białe kwiaty otwiera na pędach już ulistnionych. Sama kolejność liść-kwiat rozstrzyga oznaczenie gatunku, nawet bez patrzenia na kolor płatków.
Czy wiosenne przymrozki szkodzą kwiatom derenia jadalnego?
Mimo bardzo wczesnego terminu kwitnienia kwiaty derenia jadalnego nie przemarzają przy typowych przymrozkach marcowych i kwietniowych. To cecha gatunkowa: roślina pochodzi ze środkowej i południowo-wschodniej Europy, gdzie przedwiośnie regularnie przeplata ciepłe dni z nocnymi spadkami poniżej zera.
Inaczej wygląda dereń jadalny zimą – zamknięte pąki w stanie spoczynku znoszą znacznie głębszy mróz niż otwarty kwiat. Największa wrażliwość przypada na krótkie okno między rozchyleniem płatków a zawiązaniem owocu.
Skrajnie długie i głębokie chłody potrafią jednak ograniczyć plon: krzew kwitnie normalnie, ale zawiązuje mniej owoców, bo część słupków zostaje uszkodzona. W ogrodzie położonym w zagłębieniu terenu, gdzie zimne powietrze spływa i zalega, warto przez dwa lub trzy pierwsze sezony notować datę kwitnienia i liczbę zawiązanych owoców.
Jak kwiaty derenia jadalnego przyciągają pszczoły?
Dereń jadalny jest rośliną miododajną i jednym z pierwszych pożytków w sezonie – kwitnie w momencie, gdy większość drzew i krzewów nie ma jeszcze ani liści, ani kwiatów. Pszczoły oblatują baldachy już przy kilku stopniach powyżej zera.
Liczba kwiatów rośnie razem z wielkością korony. Dereń jadalny prowadzony jako drzewo dochodzi do 7-9 m i wystawia wielokrotnie więcej baldachów niż regularnie cięty krzew o wysokości 3-4 m.
Czy dereń jadalny zapyla się sam, czy potrzebuje sąsiada?
Pojedynczy egzemplarz kwitnie obficie, ale zawiązuje tylko nieliczne owoce. Gatunek jest obcopylny albo w najlepszym razie częściowo samopylny, więc do zapłodnienia potrzebuje pyłku z innej rośliny.
Częściowa samopylność derenia sprawia, że kilka owoców pojawi się i na samotnym krzewie, ale plon rośnie dopiero po dostawieniu drugiej odmiany. W polskich szkółkach spotyka się selekcje z Arboretum Bolestraszyce, między innymi 'Szafer’, 'Dublany’ i 'Bolestraszycki’.
W żywopłocie z derenia jadalnego kwestia zapylenia rozwiązuje się sama przy naprzemiennym sadzeniu dwóch odmian – co druga roślina ma wtedy zapylacza w odległości metra.
Po czym odróżnić kwiaty derenia jadalnego od podobnych roślin?
Dereń jadalny mylony jest z roślinami kwitnącymi żółto w tym samym terminie oraz z innymi gatunkami dereni, których kwiaty wyglądają zupełnie inaczej. Rozstrzygają trzy cechy: kolor kwiatu, kształt i wielkość kwiatostanu oraz kolejność pojawiania się liści i kwiatów.
Forsycja
Forsycja kwitnie na żółto na przełomie marca i kwietnia, przed rozwojem liści – identycznie jak dereń jadalny, i stąd bierze się większość pomyłek. Rozróżnia je wielkość pojedynczego kwiatu: kwiat forsycji ma 2-3 cm średnicy, jest dzwonkowaty, a jego cztery płatki są zrośnięte u podstawy w rurkę.
Drugą różnicą jest rozmieszczenie kwiatów na pędzie. Forsycja kwitnie pęczkami po dwa do sześciu kwiatów wzdłuż całych, długich pędów, więc każdy pęd wygląda jak ciągły żółty sznur. Dereń skupia kwiaty w oddzielnych kulkach o średnicy 1-2 cm, osadzonych na krótkopędach.
Dereń biały
Dereń biały dzieli z dereniem jadalnym tylko nazwę rodzajową, bo kwitnie na biało i o dwa miesiące później. Pomyłka dotyczy tu raczej etykiety w sklepie niż samego kwiatu.
Dereń świdwa
Dereń świdwa ma białe kwiaty i odwrotną kolejność rozwoju niż dereń jadalny: najpierw rozwijają się liście, kwitnienie przychodzi później. To najpewniejsza cecha rozpoznawcza w terenie, gdzie oba gatunki rosną dziko.
Czarna kulka zamiast czerwonego, wydłużonego pestkowca o długości 1-4 cm. Przy jakiejkolwiek wątpliwości co do gatunku lepiej owoców nie zbierać i pokazać gałązkę z liśćmi komuś, kto zawodowo zajmuje się dendrologią, bo część cech zależy od konkretnego okazu i pory roku.
