Nowe regulacje dotyczące kaucji za butelki to krok w kierunku zrównoważonego rozwoju. Od 2025 roku sklepy, producenci i konsumenci będą musieli przestrzegać rygorystycznych zasad. System obejmuje trzy rodzaje opakowań: PET do 3 litrów, metalowe puszki do 1 litra oraz szklane butelki wielorazowego użytku do 1,5 litra. Każda z tych kategorii ma przypisaną konkretną wartość kaucji, która podlega zwrotowi. Wymóg dotyczy wszystkich sklepów powyżej 200 m², które muszą zapewnić infrastrukturę do przyjmowania zwrotów. Dla mniejszych placówek uczestnictwo jest dobrowolne, ale pozwala na zachowanie konkurencyjności. Dowiedz się, jak system wpłynie na codzienną praktykę zakupów, jakie obowiązki czekają producentów i importerów oraz dlaczego nie obejmuje on produktów mleczarskich.
Kogo dotyczy system kaucji?
System kaucyjny w Polsce obejmuje wszystkich uczestników łańcucha dostaw napojów – od wytwórców po konsumentów. Producentów i importerów obowiązuje współpraca z operatorami systemu, którzy zarządzają zbiórką i recyklingiem opakowań. To dotyczy zarówno dużych korporacji, jak i małych firm specjalizujących się w wodzie, sokach czy alkoholach. Wymóg nie obejmuje jednak produktów mleczarskich ze względu na ryzyko kontaminacji mikrobiologicznej.
Sklepy i punkty handlowe mają obowiązki zależne od powierzchni. Placówki powyżej 200 m² muszą pobierać kaucję przy sprzedaży i przyjmować zwroty przez cały czas funkcjonowania systemu. Dla mniejszych sklepów (do 200 m²) uczestnictwo jest dobrowolne, ale pozwala utrzymać konkurencyjność. Obowiązek dotyczy też hurtowników i sektora HoReCa, co zapewnia kompleksowe pokrycie rynku.
Konsumentów zobowiązuje się do płacenia kaucji przy zakupie, ale zyskują prawo do zwrotu w wyznaczonych punktach. Nie ma potrzeby okazywania paragonu – wystarczy sam egzemplarz opakowania. Operatorzy systemu, czyli podmioty zarządzające obiegiem kaucji, muszą być zarejestrowane w Polsce jako spółki akcyjne z kapitałem minimum 5 mln zł i działać non-profit. Aktualnie zezwolenia mają już pięć podmiotów, ale liczba może wzrosnąć w przyszłości.
System nie obejmuje opakowań z mlekiem, jogurtami czy innymi produktami mleczarskimi – wyjątek wynika z wymogów sanitarnych. Dla pozostałych napojów obowiązują rygorystyczne zasady, które wszyscy uczestnicy muszą przestrzegać od 1 października 2025 roku.
Typy objętych opakowań
System kaucyjny objętych jest trzema głównymi typami opakowań na napoje, wybranymi ze względu na wpływ na środowisko i możliwość efektywnego recyklingu. Pierwszą grupę stanowią butelki PET jednorazowego użytku – plastikowe pojemniki na wodę, napoje gazowane czy sok. Ich maksymalna pojemność wynosi 3 litry, co obejmuje większość popularnych formatów sprzedawanych w supermarketach. W przeciwieństwie do wcześniejszych systemów, nowe regulacje nie ograniczają się tylko do wody, ale dotyczą również innych napojów spożywanych – od coli po herbate.
Drugą kategorią są metalowe puszki – zarówno aluminiowe, jak i stalowe – o pojemności do 1 litra. Choć wydają się trwałe, ich recykling wymaga specjalnych procedur, dlatego system kaucyjny ma zapewnić ich systematyczny zwrot. Trzecią grupę tworzą szklane butelki wielokrotnego użytku – produkty przeznaczone do powtórnego napełniania, np. wody gazowanej czy piwa. Ich maksymalna pojemność to 1,5 litra, co odpowiada standardowym formatom stosowanym przez browary i producentów napojów.
System nie obejmuje opakowań mleczarskich – butelek na mleko, jogurty czy kefiry. Wyjątek wynika z ryzyka kontaminacji mikrobiologicznej i wymogów sanitarnych. W przypadku szkła obowiązuje reżim wielokrotnego użytku – oznacza to, że opakowanie musi być przystosowane do wielokrotnej dezynfekcji i ponownego wypełnienia.
Automatyczne rozpoznawanie opakowań będzie kluczowe dla funkcjonowania systemu. Na etykietach muszą się znaleźć czytelne symbole wskazujące przynależność do systemu oraz kod kreskowy ułatwiający identyfikację w automatach zwrotnych. W przypadku szkła zwrot będzie wymagał zachowania stanu technicznego – zgniecione lub uszkodzone opakowania mogą być odrzucane.
Obszar działania systemu
System kaucyjny będzie działał na terenie całej Polski, obejmując wszystkie produkty sprzedawane na rynku krajowym, które spełniają kryteria objęcia systemem. Nie chodzi tutaj tylko o sklepy – kaucja będzie obowiązywała również w punktach gastronomicznych, stacjach benzynowych czy automatach z napojami. Kluczowy jest wymóg oznakowania opakowania specjalnym logotypem, który potwierdza przynależność do systemu. Bez tego symbolu nie ma możliwości zwrotu kaucji.
Nawet jeśli klient kupi butelkę PET w małym sklepie w wiosce, może ją zwrócić w dużym hipermarkecie w mieście. System jest centralnie zarządzany, co zapewnia spójność przepisów na terenie całego kraju. Wyjątkiem są produkty mleczarskie – ich opakowania nie będą objęte systemem, nawet jeśli mają odpowiednią pojemność.
Warto zaznaczyć, że system nie dotyczy importowanych produktów bez lokalnego dystrybutora. Oznacza to, że butelki zakupione w sklepie internetowym z zagranicy nie będą podlegać zwrotowi, chyba że sprzedawca ma polskiego przedstawiciela.
Uczestnicy rynkowi
W systemie kaucyjnym obowiązki są rozdzielone między podmioty w zależności od ich wielkości i roli na rynku. Największą odpowiedzialność ponoszą sklepy o powierzchni powyżej 200 m² – muszą nie tylko pobierać kaucję przy sprzedaży, ale też przyjmować zwroty w dowolnym momencie. W przypadku szkła wielokrotnego użytku muszą dodatkowo zapewnić infrastrukturę do dezynfekcji i ponownego napełniania.
Mniejsze placówki (do 200 m²) mają wybór: mogą dobrowolnie przystąpić do systemu, ale nie są do tego zobowiązane. Dla nich uczestnictwo to szansa na zwiększenie zaufania klientów, ale też dodatkowy koszt związany z obsługą zwrotów. Operatorzy systemu – podmioty zarządzające obiegiem opakowań – muszą być zarejestrowani w Polsce jako spółki akcyjne z kapitałem minimum 5 mln zł. Ich rola to koordynacja zbiórki i rozliczanie kaucji między wszystkimi uczestnikami.
W sektorze HoReCa (hoteli, restauracji, kawiarni) obowiązuje wymóg przyjmowania zwrotów, jeśli sprzedają napoje w opakowaniach objętych systemem. W praktyce może to oznaczać wyznaczenie specjalnych pojemników lub współpracę z operatorami systemu.
Wymogi oznakowania opakowań
Każde opakowanie objęte systemem musi mieć widoczny logotyp kaucyjny – prosty, jednolity symbol ułatwiający identyfikację w automatach zwrotnych. Obok niego trzeba umieścić wartość kaucji wyrażoną w złotych (np. 0,50 zł dla PET). Etykieta musi być trwała – nie może się zmyć ani uszkodzić podczas transportu.
Dla szkła wielokrotnego użytku obowiązuje dodatkowy wymóg: na opakowaniu musi się znaleźć informacja o przeznaczeniu do ponownego napełniania. W przypadku niektórych butelek szklanych może to być kod QR prowadzący do strony operatora systemu. Automatyczne rozpoznawanie w maszynach zwrotnych działa tylko wtedy, gdy opakowanie ma pełną etykietę – brak nawet jednego elementu (np. logotypu) uniemożliwi zwrot kaucji.
System nie dopuszcza opakowań z logotypem naklejonym po zakupie – musi być on na stałe wytłoczony w materiał lub wydrukowany w trakcie produkcji. Wyjątek stanowią szklane butelki wielokrotnego użytku, które mogą mieć oznaczenia naniesione metodą laserową lub innymi trwałymi technikami.
Wysokość kaucji
Kaucja została ustalona na 0,50 zł dla PET i puszek metalowych oraz 1 zł dla szklanych butelek wielokrotnego użytku. Różnica w wysokości wynika z kosztów zbiórki i przetwarzania materiałów. Szkło wymaga droższych procesów logistycznych – transportu, mycia i ponownego wykorzystania – dlatego kaucja za nie jest wyższa.
Wysokość kaucji nie jest wliczana w cenę produktu na półce – dopiero przy kasie kierownik sklepu dodaje ją do kwoty. W przypadku zwrotu opakowania klient otrzymuje gotówkę lub bon towarowy, zależnie od polityki placówki. VAT nie jest naliczany od samej kaucji, ale tylko od niezwróconych kwot. Jeśli klient nie odda opakowania, sklep rozlicza podatek od wartości kaucji jako części ceny sprzedaży.
Kaucja podąża za produktem w całym łańcuchu dostaw – oznacza to, że jest pobierana nie tylko od konsumenta, ale również na etapie dystrybucji i sprzedaży hurtowej. To zapewni, że obowiązek zwrotu spoczywa na wszystkich uczestnikach rynku, od producentów po detaliści. Przykładowo: firma wprowadzająca 10 000 butelek PET na rynek musi osiągnąć 77% poziom zbiórki w 2025 roku, co wiąże się z koniecznością współpracy z operatorami systemu.
Kaucja nie zależy od ilości zakupionych napojów – nawet za jedną butelkę PET klient zapłaci 50 groszy. Wyjątkiem są przypadki zwrotu partii opakowań w jednym punkcie – tam zwrot będzie zautomatyzowany dzięki specjalnym maszynom. W mniejszych sklepach (do 200 m²) zwrot może odbywać się ręcznie, np. przez kasy fiskalne.